pooyesh.babol

نشریه علمی پژوهشی اداره آموزش و پرورش شهرستان بابل

چگونه توانستم مدیران مدارس حوزه استحفاضی را در تنظیم برنامه سالیانه فعال سازم ؟

خلاصه اقدام پژوهی :

 «چگونه توانستم مدیران مدارس حوزه استحفاضی را در تنظیم برنامه سالیانه فعال سازم»

پژوهشگر: سیده مریم محسنی

سمت: معلم راهنمای آموزش ابتدایی شهرستان بابل

مدرک تحصیلی: لیسانس آموزش ابتدایی

سال تحصیلی :  87-86

 مقدمه:

 در اواسط دهه 1960 هنگامیکه برنامه ریزی استراتژیک بر روی صحنه ظاهر شد، مدیران آن را به عنوان یک استراتژی که موجب افزایش قدرت رقابت واحدها خواهد شد استقبال کردند. طبق مکتب«مدیریت علمی فردریک تیلور» این «بهترین راه حل» همانا جدا ساختن فکر و اجرا از یکدیگر و ایجاد واحد جدیدی مرکب از متخصصانی بنام برنامه ریزان استراتژیک بود. برنامه ریزی استراتژیک عبارت است از تعریف دقیق تر و روشن تر خط مشی ها و برنامه ریزی اجرایی برای تحقق بخشیدن به استراتژی هایی که از قبل وجود داشت. کسب آنچه مدیر از کلیه منابع بدست می آورد و سپس ترکیب یافته های حاصله به صورت تصویر و جهتی که سیستم باید تعقیب کند(1).

آموزش و پرورش کشورمان بیش از هر زمان دیگر، نیازمند مدیرانی است که دارای بینش فرآیند مدار باشند آنان که ریشه و راه حل بسیاری از مشکلات را فقط در ورودی های سیستم مدرسه نمی جویند. بلکه معتقدند که با ترمیم، بهبود و بهسازی فرآیندها می توان بر بسیاری از مشکلات فایق آمد، استفاده درست از امکانات و منابع و به عبارتی دیگر استفاده مطلوب از امکانات و منابع محدود مستلزم علمی و منطقی شدن کارها، از جمله شناخت فرآیندهای مختلف سیستم مدرسه(به عنوان یک فرآیند کلان) و اصلاح و بهبود مستمر و بهسازی فرآیندهاست. و مدیریت فرآیند مدار با برنامه ریزی آموزشی در جهت رسیدن به اهداف ذیل تلاش می کند:

- توجه ویژه به بر آورده شدن خواسته های دانش آموزان و معلمان

- بهبود مستمر فرآیندها و دستیابی سریعتر به کیفیت آموزشی و پرورشی

- استفاده و بکارگیری همه قابلیت های کارکنان مدرسه

- استمرار ارتقاء امور مدرسه از طریق یادگیری های اجتماعی و جلوگیری و اجتناب از تکرار مجدد روش ها

- حفظ و افزایش رضایت دانش آموزان، معلمان و والدین

- جذب توجهات، منابع و امکانات برون مدرسه

- افزایش کارآیی و اثر بخشی مدرسه

- کاهش هزینه های اضافی، حذف ضایعات و دوباره کاری در مدرسه

توصیف وضعیت موجود و بیان مسأله

اینجانب سیده مریم محسنی کارشناس علوم تربیتی گرایش آموزش ابتدایی با18 سال سابقه آموزشی می باشم و مدت10 سال به عنوان معلم راهنمای مدارس ابتدایی شهرستان بابل فعالیت می نمایم و هر سال حدود30 مدرسه جزو حوزه استحفاضی فعالیت هایم می باشد.20% مدارس در روستاها و10% از مدارس در شهر واقع شده است. از جمله وظایف معلم راهنما هدایت و راهنمایی و نظارت بر کلیه امور آموزشی و پرورشی و اداری و مالی مدارس تحت پوشش می باشد که باید اطلاعات مفید و کاربردی را در اختیار نیروهای تحت پوشش اعم از مدیر، معاون، معلمین، دانش آموزان و... قرار دهد. برای دست یابی به این اهداف لازم است برنامه ریزی مناسبی در سطح مدارس حوزه انجام گیرد و مدیران مدارس با رویکرد فرایند مدار و مدیریت کیفیت جامع آشنا شده و قادر شوند به ویژگی های مدارس کیفی جامع پی برده برای رسیدن به آن برنامه ریزی و تلاش کنند. البته آموزش ابتدایی شهرستان بابل طی دو سال اخیر از مدیران مدارس می خواستند تا برنامه ریزی سالانه آموزشگاه را تهیه نمایند. با بررسی هایی که روی برنامه سالانه تدوین شده مدیران بعمل آوردم مشاهده کردم که برنامه ها از جامعیت و کیفیت مطلوبی برخوردار نیست. بعضی از برنامه ها واستراتژیک هایی که از سازمان آموزش و پرورش ارسال می شد در برنامه ریزی مدیران مدارس مد نظر قرار نمی گرفت. بعضی از مدیران حوزه استحفاضی عملاً قادر به تعیین نیازهای مدارس و پیش بینی راهکارهای اجرایی نبوده با حدود انتظارات آنان بسیار محدود می باشد. در برنامه ریزی به همه ی ظرفیت و منابع و متغیرهای توجه نمی گردد و از ابزار، منابع مالی و فیزیکی استفاده مطلوب نمی شود. لذا این سؤال برای من مطرح شد که آیا می توان با فعال کردن مدیران مشکلات  تنظیم برنامه سالانه را بر طرف نمود؟

*مفهوم مدیریت فرایند مدار، بهبود مستمر کیفیت و جلب رضایت
دانش آموزان از طریق بهبود فرآیند است. مدیریت فرآیند مدار یک رویکرد سازمانی است که با ارتقاء مسیر کیفیت جامع، بهسازی روش ها، استفاده مطلوب از امکانات محدود و بهره گیری از راهبردهای فرآیندی، عملکرد مدرسه را بهبود می بخشد.

*فرآیند: مسیر و جریانی است که طی می شود تا ورودی ها به خروجی ها تبدیل می شوند در این مسیر عملیات و فعالیت هایی اتفاق می افتد تا بر ورودی ها اثر گذاشته و آنان را معطوف و مرتبط به هدف و نتیجه که همانا خروجی یا برونداد سیستم نام دارد می سازد. هر آنچه را که در این مسیر اتفاق می افتد تا بهترین محصول نصیب سازمان یا مدرسه گردد فرآیند نام دارد.

روش های گرد آوری اطلاعات و تحلیل آنها

اینجانب در این اقدام پژوهشی از روش های مطالعات اسنادی، مشاهده و مصاحبه استفاده کردم.

مطالعه اسنادی:

در گذشته کانون تمرکز اصلاحات بر تغییرات و نوآوری سراسری، به ویژه در نظام برنامه ریزی درسی بوده است، ولی در حال حاضر به مدرسه معطوف شده است. هدف تمامی نظام های آموزشی، برپاکردن مدارس خوب و ثمر بخش است ثمر بخشی مدارس مستلزم کار و تلاش جمعی و هماهنگی کلیه پارامترهای داخلی و خارجی نظام مدرسه است. چنانچه برنامه ریزی آموزشی را کاربرد روش های تحلیلی در استقرار نظام آموزشی کارآمد بدانیم، مدرسه نیز باید به برنامه ریزی برای بهبود اجزا و پارامترهای داخلی و خارجی خود بپردازد. روش هایی که تا امروز در مدیریت مدرسه به کار گرفته شده است به دلیل عدم تحقق بخش عمده ای از هدف های نظام آموزشی، ناکارآمد بوده است، بنابراین باید با مهندسی مجدد مدارس، تلاش کنیم با بهره گیری از روش های نوین مدیریت مدرسه، کیفیت کلی ارائه خدمات آموزشی و پرورشی را ارتقا دهیم و این امر میسر نخواهد شد مگر با تلاش جمعی و از طریق ره یافت پژوهش مشارکتی کارکنان و انجام مطالعات آسیب شناسی و طراحی و تولید برنامه ی رشد(2).

داشتن استراتژی(راهبرد) کمک می کند تا همه ی فعالیت ها و برنامه های مدرسه هم جهت شده و در طول هدف به پیش برود. استراتژی کمک می کند تا اثر بخشی مدرسه افزایش یابد . اگر مدرسه در مسیر رسیدن به هدف خود استراتژی نداشته باشد، گرفتار حاشیه پردازی، سلیقه گرایی، فی البداهه پردازی و روزمرگی می شود.                  

مدیریت فرآیند مدار یعنی عمل به استراتژی هایی که در فرآیند مدیریت در مدرسه می تواند مطمح نظر باشد.        

مصاحبه:

با توجه به اینکه عملاً مشکل مدارس تنظیم برنامه مدون و منظم مطابق با استراژی کلی آموزش و پرورش بوده است با مدیران مدارس حوزه خصوصاً نمایندگان مدیر در زمینه مشکلات تنظیم برنامه و راهکارهای مناسب مصاحبه نموده که سؤالات مطروحه به شرح ذیل می باشد:

نظر شما در زمینه تنظیم برنامه سالانه چیست؟

بهتر است تنظیم برنامه به چه صورتی انجام شود؟

آیا شما مهارت لازم در طراحی برنامه مناسب را دارید؟

اگر برنامه به صورت گروهی و حوزه ای(توسط مدیران به مدرسه) نوشته شود، مشارکت شما در نوشتن و اجرای برنامه چگونه خواهد بود؟

بر اساس نتایج مصاحبه مدیران مدارس تنظیم برنامه سالانه را امری مهم و ضروری دانسته و اعتقاد داشتند استفاده از خرد جمعی در تنظیم برنامه به منظور دستیابی به اهداف آموزشی و پرورشی دوره پیش دبستانی و ابتدایی مثمر به ثمرتر خواهد بود و مدارس دچار گرفتاریهای حاشیه پردازی، فی البداهه پردازی و... نخواهند شد.

پرسشنامه:

به جهت نظر خواهی از همه مدیران فرم پرسشنامه ذیل تدوین و جهت تکمیل در اختیار آنان قرارگرفت:

لطفاً نظرات خود را در زیر مرقوم نمائید:

1- دشواری تنظیم برنامه سالانه جامع برای شما در چه حد است؟

     زیاد                 متوسط                    کم

2- در کدام شرایط برنامه تنظیم و مدون تری تنظیم می شود؟

      فردی             گروهی 

3- تنوع و گستردگی برنامه در چه صورتی بیشتر و جالب تر خواهد بود؟

درسطح آموزشگاه تعیین شوددرسطح مدارس حوزه طراحی شود

4- بهتر است در تنظیم برنامه حدود انتظارات در چه سطحی تعیین گردد؟

بیش از حد انتظار      در حد انتظار   پایین تر از حد انتظار 


1-مدیرانی که تهیه برنامه سالانه برای آنان مشکل بود

2- مدیرانی که معتقد بودند تدوین برنامه به صورت گروهی موفق تراست

3- مدیرانی که علاقه مند بودند برنامه در سطح مدارس حوزه طراحی شود

4- درصد مدیرانی که تمایل داشتند تنظیم برنامه بیش از حد انتظار طراحی شود.

مشاهده:

مشاهده اینجانب از مدارسی که بابرنامه ریزی مدون و کامل فعالیت می کردند به شرح ذیل می باشد:

این مدارس در بخش اجرای جشنواره الگوهای مناسب تدریس و مشارکت معلمان در جشنواره، اجرای طرح و برنامه های اموزشی و پرورشی، کیفیت امور آموزشی، روند تحصیلی دانش آموزان، استفاده از شیوه های فعال تدریس، موفقیت دانش آموزان در مسابقات علمی، فرهنگی، هنری، ورزشی، عملکرد بسیار مطلوبی داشتند. همچنین عوامل اجرایی مدرسه(کارکنان و دانش آموزان) شاداب تر و پرتحرک تر بوده ومدرسه به یک فضای شاداب و با نشاط مبدل گشته بود. دانش آموزان و کارکنان در کلیه امور مشارکت مناسبی داشتند. این ویژگی ها در مدارسی که با برنامه ریزی منظمی نداشتند کمتر مشاهده می شد.

5- معرفی راه حلهای پیشنهادی

برای حل مشکل جلسه ای به اتفاق مدیران مدارس حوزه تشکیل دادم و مشکل را با مدیران در میان گذاشتم و همچنین با مشورتی که با کارشناسان امر بعمل آمد پیشنهادات ذیل ارائه گردید.

1- سرفصل های برنامه توسط مسئولین طراحی شود.

2- مسئولین اداره آموزش و پرورش باید نحوه تنظیم برنامه سالانه را به مدیران آموزش دهند.

3- برنامه های آموزش و پرورش باید مطابق با نیازهای کارکنان تنظیم شود.

4- کیفیت تنظیم نحوه و اجرای برنامه در مدارس باید در قضاوت مسئولین آموزش و پرورش در ارزیابی عملکردها تأثیر داشته باشد.

5- همه مدیران باید در تنظیم برنامه مشارکت داشته باشند تا در اجرای آن احساس مسئولیت نمایند.

6- در تنظیم برنامه، مدارس هم پوش (که از نظر ویژگیهای اجتماعی و آموزشی در یک رده بندی قرار دارند) با هم در یک گروه برنامه ریزی قرار گیرند.

7- برنامه متنوع و جامع و در برگیرنده نیازهای همه مدارس حوزه تنظیم شود.

8- یک برنامه ریزی منسجم برای تمام مدارس حوزه بر اساس سیاست های کلی آموزش و پرورش پیش دبستانی و ابتدایی طراحی می شود.

9- هر مدرسه برنامه جداگانه ای با توجه به ظرفیت نیروی انسانی و منابع مادی تنظیم نماید.

6- اقدام راه حل های پیشنهادی:

با توجه به امکانات و فرصت های موجود در سطح مدارس حوزه جهت رفع مشکل برنامه نویسی مدیران مدارس حوزه اقدامات زیر را انجام دادم.

با شرکت در کلاسهای ضمن خدمت و مطالعه کتب و مجلات آموزشی اطلاعات خودم را در زمینه برنامه ریزی آموزشی اضافه نمودم. سپس از مدیران مدارس حوزه خواستم تا هر یک برنامه ها و حدود انتظارات و نیازهای آموزشی و پرورشی و اداری و مالی مدارس را تعیین و ثبت نمایند.  و با تشکیل جلسات شوارها، کارکنان را در تعیین نیازها مشارکت دهند. در مرحله بعدی جلسه محوری مدیران تشکیل داده و به مدیران در زمینه سیاستها و استراتژیهای کلی آموزش و پرورش ابتدایی اطلاعات کاربردی ارائه نمودم.

و از مدیران خواستم در زمینه نیازهای مطرح شده مدارس و برنامه های کلی سازمان آموزش و پرورش به صورت فعالیت کارگاهی بحث و تبادل نظر نموده و هر گروه بر اساس سر فصلهای ذیل به تدوین برنامه بپردازند.

گروه 1 جلسات شوراها              

گروه 2 فعالیت های فوق برنامه آموزشگاه

گروه 3  امور اداری و مالی مدارس           

گروه 4 جشنواره الگوهای تدریس و طرح پرواز اندیشه ها

- همه مدیران را در تنظیم برنامه مشارکت دادم.

مدیران با بحث و تبادل نظر در گروهها، به تنظیم برنامه اجرایی بر اساس سرفصلهای تعیین شده پرداختند.

برنامه های تدوین شده در جلسه کمیته تخصصی متشکل از معلم راهنما و نمایندگان مدیر حوزه مورد بررسی قرار گرفت. و اصطلاحات لازم روی بندهای برنامه های اجرایی انجام و فرمت مناسبی تهیه شد. و با یک مشارکت گروهی و مطلوب کلیه برنامه های اجرایی و تفصیلی در جهت بهبود کیفیت امور آموزش و پرورش در مدارس تنظیم  و در  اختیار مدیران مدارس جهت اجرا قرار گرفت.

7- ارزیابی نتایج:

بعد از تنظیم برنامه سالانه مدون، به هر مدرسه یک نسخه تحویل داده شد. در طول سال تحصیلی تلاشهای مستمر مدیران در اجرای برنامه ها را مشاهده
می کردم. معلیمن مدارس در استفاده از شیوه های فعال تدریس توجه ویژه داشته مدیران در اجرای برنامه هایی که در تنظیم آن مشارکت داشتند احساس مسئولیت چشمگیری می نمودند. در تشکیل جلسات شوراهای مدرسه از تمام ظرفیت ها و منابع استفاده می کردند.

حضور فعال و چشمگیر معلمان در جشنواره الگوهای مناسب تدریس و کسب رتبه های برتر شهرستانی و استانی، هدایت دانش آموزان در فعالیت های تحقیقی و پژوهشی طرح پرواز اندیشه ها و به کارگیری شیوه های گوناگون در جهت اجرای مطلوب تر طرح  دعوت از کارشناس جهت توجیه دانش آموزان و کسب اطلاعات کاربردی و موفقیت دانش آموزان در مسابقات علمی – فرهنگی و هنری و تلاش مدیران در جهت ایجاد مدرسه شاد و با نشاط و پویا از نتایج مطلوب اجرای این طرح بوده است. با تمام این اوصاف، انجام و اجرای این طرحها و عملکردها، ساعتها هفته ها و ماهها وقت کارکنان حوزه را پر کرده و شاهد تلاشهای چشمگیر مدیران مدارس در اجرای هر چه بهتر و کیفی تر برنامه ها بوده ام که طبق نظر مسئولین اداره وضعیت اجرای برنامه در مدارس حوزه بسیار مطلوب می باشد.

با توجه به اینکه ارزیابی از عملکرد برای همه ی کارکنان انگیزش به حساب می آید فرم ارزیابی مستمر در اجرای برنامه ها در اختیار مدیران قرار گرفت تا نقاط ضعف و قوت فعالیت هایشان را مورد بررسی قرار داده و فرصتی برای بهبود عملکرد ارائه گردید. مقرر گردید نهایتاً در پایان دوره معلم راهنما به ارزشیابی و داوری اجرای برنامه بپردازد تا با این روش مدیران به طور مستمر خودشان را بهبود بخشند. در واقع هدف اصلی ارزشیابی نیز باید هدایت و بهسازی کارکنان باشد نه نظارت و بازرسی و مچ گیری.

8- ارائه پیشنهادات جدید:

مدیران مدارس درپی یافتن راهبردهایی برای تعلیم و تربیت بهتر دانش آموزان، توسعه ی عملکرد مدرسه و ارتقای کیفی جامع مدارس هستند. همه ی مدیران دوست دارند مدرسه ای کیفی و موفق داشته باشند. اگر نمی توانیم به رغم دوست داشتن، به نتیجه برسیم، باید تجدید نظر کرده و در نظام مدرسه (ورودی، فرایند و خروجی) ناکارآمدی ها را از طریق باز خوردهای به دست آمده مرور و بررسی کرده و آنگاه ترمیم و بهسازی کنیم.

مدیریت فرایندمدار تلاش می کند، تا با نظارت و هدایت بیشتر، همراه با دریافت بازخورد، از آنچه که در مدرسه رخ می دهد، آگاهی یافته، و نسبت به فراهم شدن موجبات کیفیت بیشتر مدرسه اندیشه کند داشتن مدارس کیفی و به تعبیر دیگر مدرسه ی غنی، مستلزم داشتن استراتژی است تا همه ی  فعالیت ها و برنامه های مدرسه هم جهت شده و در طول هدف به پیش برود.

لذا در جهت رسیدن به مدارس کیفی و موفق پیشنهادات زیر توصیه می گردد.

- به برنامه ریزی استراتژیک برای کیفیت بخشی و بهبود فرآیند در مدرسه ماهیت ویژه داده شود.

- مشارکت کارکنان را در برنامه ریزی و تصمیم گیریها و کلیه امور ترویج دهید.

- با استفاده از راهبردهای مدیریتی و به کارگیری درست آنها مدرسه ای پویا و با نشاط بسازید.

- با استفاده از این راهبردها اصلاحات را در مدرسه رهبری کنید.

- کارایی و اثربخشی (بهره وری) را در مدرسه افزایش دهید.

- هدف کیفیت بخشی ( غنی سازی) مدرسه برای رشد را محقق نمایید.

با توجه به نتایج سودمند اجرای برنامه در سطح مدارس حوزه پیشنهاد
می گردد این طرح توسط معلمین راهنما در سطح آموزشگاههای ابتدایی و توسط کارشناسان آموزشی در سطح مدارس راهنمایی و دبیرستان به اجرا درآید.

شروع

برنامه اجرایی بهبود مدرسه

شناسایی وضعیت مدرسه    موجود     مطلوب

شناسایی واستخراج فاصله بین وضع موجود و مطلوب

شناسایی، انتخاب و تحلیل فرآیندها برای بهبود (ارتقاء)

تعیین استراتژی های بهبود مدرسه

اجرای برنامه های اجرائی و تفصیلی برای بهبود

برنامه ریزی مجدد برای دوره بعدی

بهبود برنامه مدرسه

ادامه بهبود

 

نمودار بالا به ترتیب فرآیند کلی گردش عملیات بهبود مدرسه را نشان می دهد


معرفی موانع محدودیتها

1- عدم تغییرپذیری بعضی از مدیران

اگر انسان ها خاصیت تغییر پذیری و اصلاح نداشته باشند در چارچوب تنگ فکری خود باقی می مانند و راه پیشرفت آنان مسدود خواهد شد اگر مدیران مدارس در مقابل تغییرات و اصلاحات نگاه مثبت نداشته باشند نمی توانند تغییرات را مدیریت کنند.

بسیاری از روش های کار مدیران ما در مدارس در شرایط فعلی پاسخگوی نیازها و انتظارات نیست امروزه قدرت انجام کار افراد، بیش تر از قدرت تصورشان است. باید بتوان تغییرات اصولی را مدیریت کرد و مقاومتهای
غیر اصولی را در مقابل تغییرات شکست.

-اجرای بعضی از برنامه ها نیاز به تأمین هزینه مالی می باشد که در بعضی از مدارس به علت سرانه ی کم و عدم مشارکت فعال اولیا در تأمین هزینه ها در اجرای برنامه ها اختلالات ایجاد می نماید.

-نداشتن دانش و مهارت حرفه ای کارکنان تحت پوشش. کارکنان باید مهارتهای شغلی و چشم انداز فکری و مهارت کار گروهی را در حل مسأله، اتخاذ تصمیم و مهارتهای ارتباطی و حرفه ای داشته باشند.

-ما در مدارس بر اجرای برنامه های آموزش و پرورش به مشارکت همگانی و به کارکنان خلاق نیاز داریم.

اما در قبال خلاقیت به آنها پرداخت نمی کنیم و باید بین عملکردها و اعطای
پاداش ها به کار خوب رابطه برقرار کرد

- برداشت ها از انتظارات و عدم انطباق آن  

برداشت مدیر از انتظارات معلمین از نقش مدیر

C

A

B

فاصله ادراکی 

فاصله ارتباطی

انتظار معلمین از نقش مدیر

فاصله  موجود


انتظار مدیر از نقش وظایف خود



منابع و مآخذ:

1-  هانری میتینز برگ، 1994 سقوط و صعود برنامه ریزی استراتژیک،
ترجمه: محمد حسین بنی اسدی

2- تورانی حیدر، مدیریت فرایندمدار در مدرسه- تهران تزکیه- چاپ دوم اسفند 82

3- بهرنگی، محمدرضا، مدیریت آموزشی و آموزشگاهی – 1374

4- حوریزاد، بهمن، 1384 بینشی نو در غنی سازی مدرسه، چاپ پنجم،
نشر لوح زرین

5- فصلنامه مدیریت در آموزش و پرورش شماره 17

6- دفتر برنامه های آموزش و پرورش عمومی، دبیرخانه شورای معاونت آموزشی عمومی و امور تربیتی – بهار 83.

7- چکیده مقالات برگزیده ی معلمان شهرستان بابل- گردآوری و تدوین موسسه ی مطالعه، تحقیق و توسعه کمیته ی پژوهش  آموزش و پرورش شهرستان بابل. پاییز 83.

+ نوشته شده در  سه شنبه بیست و پنجم فروردین 1388ساعت 13:8  توسط امیدبابانیا  |